كتاب كيهان نگارى دمشقى و مؤلّفات ابن سينا شهره شد ، انتشار يافت ولى اين تحقيق كه به زبان دانماركى بود در يك مجلهء علمى كم تيراژ چاپ شد و براى خوانندگان علاقه‌مند ناشناخته ماند كه مايهء تاسف است ، زيرا در بسيارى از موارد بىاهميت نبود و هر چند به نسبت زياد از رنو مايه گرفته هنوز بعضى از قسمتهاى آن در خور استفاده است . فهرست نام جغرافيدانان مسلمان كه در آغاز بحث آمده فقط شامل چهل نفر است ، ولى نويسنده با تكيه به منابع اصلى توضيحات كافى دربارهء آنها مىدهد و در قسمت دوم بحث از تصوّرات مسلمانان دربارهء جهان سخن دارد . گر چه اين قسمت نيز تا حدّ زيادى مديون كتاب رنو است ، ولى طرحى مختصر و بديع از نظريهء شكل زمين ، تقسيم رياضى آن ، محاسبه خط نصف النهار ، و تقسيم معموره به هفت اقليم ، و جز آن دارد . فصل آخر به عنوان « سرزمين و رنگ « 1 » چنان كه مسلمانان مىشناختند » هنوز هم تا حدودى ارزش خود را حفظ كرده است . كوشش براى بحثى كه نمودار كلى نوشته‌هاى جغرافيايى عربى باشد خاص خاور شناسان لغتدان نبود ، بلكه بعضى از مورّخان علم جغرافيا نيز در اين زمينه كار كردند . دانشور مشهور دوران خود ، ويوين دوسن مارتن فرانسوى ، به سال 1867 / 1284 ه . در تاريخ عمومى جغرافياى خود « 2 » مقاله‌اى دربارهء جغرافياى قرون وسطا در شرق از قرن هفتم / اول ه . تا قرن پانزدهم / نهم ه . نوشت ، اما مقدّر نبود كه اين كار را به سر ببرد . وى ضمن نه فصل ، نوشته‌هاى جغرافيايى توصيفى و نجومى اسلامى را به سرعت از نظر گذرانيد . اين نوشته اگر چه مدتى از آن گذشته هنوز هم تا حدّى تازگى دارد ، زيرا محتوى نظريّهء يك دانشور جغرافيدان بزرگ دربارهء ارزش علوم اسلامى است . در دههء هشتم قرن پيش ، كه دخويه انتشار كتابخانهء جغرافيدانان عرب را آغاز كرد ، مقاله‌اى دربارهء جغرافياى اسلامى نوشت كه در سطح خوانندهء عادى بود و در مجلهء جغرافيايى هلند منتشر شد ( 1874 / 1291 ه . ) وى در آن مقاله تنها از جغرافيايى نجومى سخن نداشت ، بلكه مختصرى نيز دربارهء بيست تن از جغرافيدانهاى توصيفى تا روزگار ابو الفدا به قلم آورد و دربارهء مقدسى نسبتا مفصل سخن گفت و نقش مورّخان را در تكامل جغرافيا آشكار كرد . به همان علل كه در مورد بحث مرن گفتيم ، مقالهء دخويه جز براى عدهء معدودى ناشناس ماند و اكنون بكلّى فراموش شده است . در كتاب تاريخ تمدن شرق كرمر ( 1877 / 1294 ه . ) فصل مربوط به جغرافيا مانند ديگر مطالب آن سبكى ممتاز و زنده و ماهرانه دارد و همچون همهء كتاب شهرت فراوان يافت و تا آغاز اين قرن براى خوانندهء عادى غير متخصص ،

--> ( 1 ) ورنك يا وارياك ، يعنى مردم شمال ، نورمان‌ها . - مترجم عربى . ( 2 ) متن : ضمن تاريخه العام للجغرافيا . - ن .